ΧΑΡΗΣ ΠΙΣΧΟΣ «Ο ΒΙΑΣΜΟΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ»

Ο βιασμός είναι μία από τις πιο οδυνηρές, φρικτές και εξευτελιστικές εμπειρίες που μπορεί να βιώσει κάποιος. Ο βιασμός αφήνει το θύμα με αισθήματα αυτοαπέχθειας, αυτοκατηγορίας και οργής και μπορεί να προκαλέσει μετα- τραυματικό στρες. Να σημειωθεί αρχικά ότι ο βιασμός δεν είναι συμπεριφορική ή ψυχική διαταραχή, αλλά ποινικό αδίκημα. Αν και ορισμένοι βιαστές μπορεί να έχουν ψυχολογική διαταραχή, δεν υπάρχει τέτοια διαταραχή που να ωθεί τους ανθρώπους να βιάσουν.

Σύμφωνα με τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC) και το Εθνικό Κέντρο Πόρων για τη Σεξουαλική Βία (NSVRC) στις ΗΠΑ: ★ Σχεδόν 1 στις 5 γυναίκες (18,3%) ανέφερε ότι έχει υποστεί βιασμό κάποια στιγμή στη ζωή της, σε σύγκριση με το 1,4% των ανδρών. ★ Ο βιασμός είναι το έγκλημα με τη χαμηλότερη αναφορά: το 63% των σεξουαλικών επιθέσεων δεν αναφέρονται στην αστυνομία. ★ Στις περιπτώσεις όπου οι γυ ναίκες θύματα ανέφεραν βιασμό, το 51,1 % των δραστών ήταν σύντροφοι, το 40,8% γνωστοί, το 12,5% μέλη της οικογένειας και το 13,8% άγνωστοι.

Οι περισσότεροι ψυχολόγοι, ψυχίατροι και κοινωνικοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι ο βιασμός σχετίζεται σχεδόν αποκλειστικά με ζητήματα εξουσίας και βίας. Δεν έχει να κάνει με τη λαγνεία ή με το σεξ, αλλά με την επιθυμία για έλεγχο και κυριαρχία, και ότι μπορεί επίσης να οφείλεται στην εχθρότητα προς τις γυναίκες. Οι βιαστές δεν βιάζουν επειδή δεν μπορούν να «βρουν» σεξ αλλού. Αν ήθελαν σεξ, θα μπορούσαν να πληρώσουν. Όμως αυτό το συναινετικό σεξ δεν προσφέρει την ικανοποίηση της άσκησης εξουσίας. Οι βιαστές δεν βιάζουν επειδή τους διεγείρει ανεξέλεγκτα η θέα ενός ντεκολτέ, ενός φορέματος. Βιάζουν επειδή θέλουν να υποτιμήσουν τη γυναίκα και να επιβεβαιώσουν διαστροφικά τον ανδρισμό τους.

Τα γεγονότα που έχουν προκαλέσει την πιο ισχυρή κατακραυγή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αφορούν ισχυρούς και εξέχοντες άνδρες που χρησιμοποιούν τη θέση τους και τα προνόμια της εξουσίας τους για να αποπλανήσουν, να εξαναγκάσουν, να χειραγωγήσουν. Αυτοί οι άνδρες νιώθουν την αίσθηση της παντοδυναμίας μέσα από την εξουσία τους και προσεγγίζουν γενικότερα τις καταστάσεις και τον κόσμο σαν να τους ανήκει. Αυτοί εξουσιάζουν και οι άλλοι υπακούν, πιστεύοντας ότι είναι υπεράνω νόμου ή ηθικής. Έχοντας τη στρεβλή πεποίθηση ότι δικαιούνται να έχουν αυτό που θέλουν λόγω θέσης, οδηγούνται στη νοοτροπία ότι «έχω δικαίωμα και πάνω σε μία γυναίκα που θα μου κάτσει γιατί είμαι αυτός που είμαι». Σε τέτοια πλαίσια η εξουσία δεν χρησιμοποιείται απλώς για να πειστεί ή να αποπλανηθεί κάποιος, αλλά μετατρέπεται σε μέσο εξαναγκασμού. Πρόκειται για ανθρώπους που γνωρίζουν πολύ καλά τη δύναμη που κατέχουν: μπορούν να ορίσουν καριέρες, να κλείσουν πόρτες, να δημιουργήσουν ή να καταστρέφουν ευκαιρίες. Και χρησιμοποιούν αυτήν την επιρροή για να υπο τάξουν.

Οι άνδρες αυτοί έχουν συνήθως έλλειμμα συναισθηματικής σύνδεσης. Ο βιασμός είναι η αποτρόπαια αποτύπωση μίας βαθιάς ψυχολογικής ανικανότητας για ανθρώπινη σύνδεση, η οποία πολλές φορές προϋπάρχει στην ψυχολογία του θύτη και η εξουσία στρώνει το χαλί για να εκφραστεί. Το παράδοξο είναι ότι οι θύτες που χρησιμοποιούν την εξουσία τους για τη σεξουαλική κακοποίηση, όση εξουσία και να έχουν, διαθέτουν στον πυρήνα τους χαμηλή αυτοεκτίμηση.

Το θύμα, από τη μεριά του, δεν βρίσκεται μόνο απέναντι σε έναν άνθρωπο που το απειλεί ή το εκβιάζει, αλλά απέναντι σε ένα ολόκληρο σύστημα που έχει μάθει να συγκαλύπτει τους ισχυρούς. Οι περισσότεροι από αυτούς τους άνδρες, σκηνοθέτες, καθηγητές, πολιτικοί, εργοδότες, επιχειρηματίες, έχουν οικοδομήσει γύρω τους ένα δίκτυο προστασίας, θαυμασμού και φόβου. Αυτό κάνει τα θύματα να σιωπούν και να φοβούνται ότι κανείς δεν θα τους πιστέψει, ότι θα στιγματιστούν και ότι θα κατη- γορηθούν τα ίδια.

Η υποτιθέμενη ευθύνη του θύματος βιασμού απομακρύνει την ευθύνη από τον δράστη και τη βάζει στους ώμους του θύματος. Για την καταπολέμηση του μύθου, ότι η σεξουαλική επίθεση θα μπορούσε να αποτραπεί μονάχα από το θύμα, δημιουργήθηκε μια έκθεση τέχνης με ονομασία «Τι φορούσες;» που δείχνει τι φορούσαν τα θύματα κατά τη διάρκεια της επίθεσης. Οι εικόνες μιλούν από μόνες τους καθώς τα θύματα φορούσαν κανονικά ρούχα. Μάλιστα, μία γυναίκα που είχε βιαστεί στον στρατό φορούσε στρατιωτική στολή και είχε πάνω της όπλο, κάτι που δεν μπόρεσε να αποτρέψει τον βιασμό. Ο βιασμός κρύβεται συχνά πίσω από ευκαιρίες: μια θέση εργασίας, μια προαγωγή, έναν ρόλο, μια υποτροφία. Η επιθυμία του θύματος να εξελιχθεί, να προχωρήσει ή απλώς να επιβιώσει γίνεται το εργαλείο του θύτη για να το υποτάξει. Κι αυτό είναι εξαιρετικά βίαιο, γιατί ο θύτης δεν εκμεταλλεύεται μόνο το σώμα, αλλά και τις ελπίδες, την ανάγκη, την αξιοπρέπεια του άλλου. Το τραγικό είναι ότι η κοινωνία σπανίως στέκεται δίπλα στα θύματα. Οι δράστες καλύπτονται από το προσωπείο της φήμης, της επιτυχίας, της αναγνωρισιμότητας και της συναισθηματικής σύνδεσης με το κοινό. «Αυτός; Αποκλείεται». Οι αποκαλύψεις αντιμετωπίζονται με δυσπιστία, τα θύματα κατηγορούνται, αμφισβητούνται, σπιλώνονται. Κάθε καταγγελία ενάντια σε ισχυρό πρόσωπο συνοδεύεται από μια αντεπίθεση συκοφαντίας, νομικού πολέμου και κοινωνικού διασυρμού.

Η τρέχουσα κατακραυγή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ο διαδικτυακός ακτιβισμός μέσω του #MeToo στον Τύπο και στον δημόσιο διάλογο μπορεί να δώσει ελπίδα ότι η σεξουαλική βία, η αντικειμενοποίηση, η υποδούλωση και η ταπείνωση δεν θα γίνονται πλέον ανεκτές σιωπηλά. Συγκεκριμένα, η φράση #MeToo, με αφορμή την υπόθεση Ουάινσταϊν τον Οκτώβριο του 2017 στις ΗΠΑ, χρησιμοποιήθηκε περισσότερες από 200.000 φορές μέχρι τις 15 Οκτωβρίου και είχε αναρτηθεί στο Twitter περισσότερες από 500.000 φορές μέχρι τις 16 Οκτωβρίου. Στο Facebook το hashtag χρησιμοποιήθηκε από περισσότερα από 4,7 εκατομμύρια άτομα σε 12 εκατομμύρια αναρτήσεις κατά τις πρώτες 24 ώρες που αποκαλύφθηκαν οι κατηγορίες για σεξουαλική κακοποίηση

Χρειάζεται να μάθουμε στα παιδιά μας, αγόρια και κορίτσια, από το δημοτικό τα όρια, τον σεβασμό και την ενσυναίσθηση. Τα κορίτσια να θέτουν όρια με αυτοπεποίθηση, χωρίς ενοχές. Να είμαστε ανοιχτοί ως γονείς να ακούμε τα παιδιά μας στον χρόνο τους και να μην τα παραμελούμε, γιατί τα παιδιά δεν θα μπορέσουν να στραφούν σε εμάς με εμπιστοσύνη όταν θα χρειαστούν κάτι σημαντικό. Τα παιδιά μας μιλούν κυρίως μέσα από την αλλαγή της συμπεριφοράς τους όταν συμβαίνει κάτι ανησυχητικό, όμως πολλοί γονείς δεν αφουγκράζονται τα παιδιά τους γιατί είναι απασχολημένοι με υποχρεώσεις, οικονομικά ή απλώς δεν δίνουν σημασία. Αυτό είναι μεγάλο λάθος. Όσο πιο κοντά είμαστε στα παιδιά μας τόσο πιο γρήγορα θα δούμε ότι έχουν χάσει την όρεξή τους, δεν κοιμούνται καλά, είναι ευερέθιστα ή εντελώς κλεισμένα στον κόσμο τους.

Πρέπει να τα βοηθήσουμε να αναγνωρίσουν πότε ασκεί κάποιος βία, παρενόχληση και κυρίως να τα εκπαιδεύσουμε να μιλούν σε εμάς, σε δασκάλους και καθηγητές όταν συμβαίνει κάτι, για να μην το εσω- τερικεύουν και δημιουργούνται ψυχολογικά προβλήματα. Να μάθουν να μιλάνε και να μη σιωπούν, ακόμη και όταν η παρενόχληση γίνεται από οικογενειακό φίλο, γνωστό κ.τ.λ. Δεν υπάρχει κανένα περιθώριο συγχώρεσης ή αθώωσης. Τα αγόρια κυρίως να τα εκ παιδεύσουμε να μην ασκούν βία γενικότερα και όχι μόνο στις γυναίκες και να μάθουν να σέβονται τις γυναίκες. Όταν ακούν «όχι» από τις γυναίκες, να το δέχονται και να μην πιστεύουν ότι «το παίζει δύσκολη». Τα αγόρια δυστυχώς μεγαλώνοντας χάνουν την επαφή με τα συναισθήματά τους. Δεν ξέρουν πώς να χειριστούν τα δικά τους συναισθήματα και, ακόμη χειρότερα, δεν έχουν επίγνωση των συναισθημάτων των άλλων ή απλά δεν τους νοιάζει. Μαθαίνουν ότι τα συναισθήματα είναι αδυναμία και κινούνται ανάμεσα στην υποτίμηση των άλλων και τη βία από μικρή ηλικία. Σήμερα γίνονται πολλές δράσεις για την καλλιέργεια της συναισθηματικής νοημοσύνης, θέλουμε όμως ακόμη πολλή δουλειά. Μάλιστα, η βία μεταξύ ανηλίκων έχει σημειώσει σημαντική αύξηση τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα.

★ Το πρώτο οκτάμηνο του 2024 καταγράφηκε 47% αύξηση των εγκλημάτων που διέπραξαν ανήλικοι, συγκριτικά με το 2023 (7.180 έναντι 4.875)

★ Η αύξηση των ανηλίκων δραστών έφτασε το 45%, ενώ τα περιστατικά σωματικών βλαβών από ανηλίκους αυξήθηκαν κατά 73% (666 το 2024 από 383 το 2023)

★ Υπήρξαν 93 κατηγορίες ανηλίκων για αδικήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας το 2024 (αύξηση 89% από 49 το 2023)

★ Το 2023 καταγράφηκαν 10.776 περιστατικά νεανικής παραβατικότητας, με αύξηση 46% το 2024, και οι συλλήψεις ανηλίκων αυξήθηκαν από 4.604 σε 6.565

★ Κατά μέσον όρο, 30 παιδιά εμπλέκονται σε παραβατικές πράξεις καθημερινά στην Ελλάδα, όπως αναφέρθηκε, πάνω από 3.000 ανήλικοι βρέθηκαν ενώπιον των αρχών στο πρώτο τρίμηνο του 2025.

Η τεχνολογία, τα τραγούδια που παρακινούν σε βία και υποτίμηση των γυναικών και γίνονται μόδα, οι χαλαροί οικογενειακοί δεσμοί και η γενικότερη παντοδυναμία της εποχής μας διαμορφώνουν τον ψυχισμό και τις αντιδράσεις μας. Οι σημερινοί ρυθμοί είναι τόσο γρήγοροι που δεν εππρέπουν στους γονείς και στα σχολεία να ασχοληθούν με τα παιδιά. Η διαπαιδαγώγηση που γινόταν παλιότερα από τους γονείς, το σόι και τη γειτονιά έχει αντικατασταθεί από τις παιδικές εκπομπές στις συνδρομητικές πλατφόρμες και τα κοινωνικά δίκτυα που λειτουργούν ως baby sitters για τους αγχωμένους γονείς. Έχει χαθεί το ενδιάμεσο στάδιο της επαφής και της επικοινωνίας μεταξύ γονιών, δασκάλων και παιδιών γιατί δεν υπάρχει χρόνος και διάθεση. Από την άλλη πλευρά, υπεραγχωμένοι γονείς παλεύουν να μην κάνουν τα ίδια λάθη που έκαναν οι γονείς τους στους ίδιους όταν ήταν παιδιά και «χαρίζονται» στα παιδιά φοβούμενοι μήπως τους δημιουργήσουν παιδικά τραύματα. Αφήνονται στις διαθέσεις των παιδιών για να είναι χαρούμενα και ξεχνούν ότι τα παιδιά χρειάζονται όρια. Αποτέλεσμα αυτού είναι ότι τα παιδιά υιοθετούν έναν δικαιωματισμό ότι μπορούν να έχουν τα πάντα, χωρίς να νοιάζονται για τους άλλους, παρά μόνο για τη δική τους ευχαρίστηση.

Η τεχνολογία και τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν αυτήν την κατάσταση, πολλές φορές και αμφίδρομα. Τα παιδιά στην προεφηβεία και την εφηβεία έχουν όλο τον κόσμο σε μία οθόνη. Μιλούν με τους φίλους τους, βλέπονται μέσω βίντεο κλήσεων, γνωρίζουν άλλον κόσμο, ερωτεύονται, παίζουν παιχνίδια, περνούν την ώρα τους μέσα από ένα κινητό. Όλα γίνονται εύκολα με το άνοιγμα μίας οθόνης, με το πάτημα ενός κουμπιού. Βιώνουν την παντοδυναμία της ευκολίας. Έχει χαθεί η ζωντανή επικοινωνία και το ρίσκο. Οι νέες γενιές σήμερα δεν ξέρουν να επικοινωνούν, ξέρουν μόνο ότι δικαιούνται να ζητούν. Και όταν φτάνουν στις σχέσεις, δεν ξέρουν να μοιράζονται, να χαρίζουν χωρίς αντάλλαγμα. Για αυτό υπάρχουν τόσοι μόνοι άνθρωποι σήμερα που, ενώ λένε ότι θέλουν σχέση, δεν ξέρουν να σχετίζονται. Όλα γίνονται σε ένα πλαίσιο ασφάλειας, από μία απόσταση, μέσα από μία οθόνη. Και η υπερβολική ασφάλεια δημιουργεί φόβο. Γιατί η ζωή είναι απρόβλεπτη και, όσο δεν τη ζούμε, βουλιάζουμε στην κινούμενη άμμο της ασφάλειας. Νομίζουμε ότι έτσι ξεφεύγουμε από τις δυσκολίες, αλλά πέφτουμε μόνοι μας στην παγίδα που έχουμε φτιάξει. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού είναι ότι οι νεότερες ηλικίες δεν μιλούν στο τηλέφωνο γιατί τους δημιουργεί άγχος! Φοβούνται να εκτεθούν και προτιμούν την ασφάλεια του γραπτού μηνύματος.